Yüzyıllardır kullandığımız dünya haritaları, yalnızca ülkelerin ve kıtaların yerini göstermiyor.

Aynı zamanda dünyayı nasıl algıladığımızı da şekillendiriyor. Özellikle Afrika’nın gerçek büyüklüğünün haritalarda yeterince yansıtılmaması, kıtanın dünya üzerindeki ekonomik, siyasi ve demografik ağırlığının da olduğundan küçük algılanmasına yol açabiliyor.
Bunun temel nedenlerinden biri, bugün hâlâ yaygın olarak kullanılan Mercator projeksiyonu.
Flaman haritacı Gerardus Mercator tarafından 1569’da geliştirilen bu haritanın temel amacı, denizcilerin okyanuslarda yön bulmasını kolaylaştırmaktı. Bu açıdan Mercator haritası önemli bir teknik başarıydı. Ancak bir kürenin yüzeyini düz bir zemine aktarmanın doğal sonucu olarak, kutuplara yaklaştıkça kara parçalarının boyutlarında ciddi bozulmalar meydana geliyor.
Bu nedenle ekvatora yakın Afrika, Güney Amerika ve Güneydoğu Asya gibi bölgeler gerçek büyüklüklerinden daha küçük görünürken, Avrupa’nın kuzeyindeki bölgeler ve Grönland olduğundan çok daha büyük algılanabiliyor.
En çarpıcı örnek ise Afrika ile Grönland arasındaki karşılaştırma.
Haritada birbirine yakın büyüklükte görünen iki kara parçasının gerçek yüzölçümleri arasında devasa bir fark bulunuyor. Afrika'nın yüzölçümü yaklaşık 30,4 milyon kilometrekare iken Grönland'ın yüzölçümü yaklaşık 2,2 milyon kilometrekare. Yani Afrika, Grönland'ın yaklaşık 14 katı büyüklüğünde.

MESELE SADECE HARİTA DEĞİL
Burada tartışma yalnızca teknik bir haritacılık meselesi olmaktan çıkıyor.
Kenyalı coğrafyacı Kioko Muendo'nun da dikkat çektiği üzere, haritalar insanların bir bölgeyi nasıl algıladığını etkileyebiliyor. Büyük gösterilen kara parçaları, bilinçaltında daha önemli; küçük gösterilenler ise daha önemsiz algılanabiliyor.
Bu durum Afrika açısından özellikle dikkat çekici.
Dünyanın ikinci büyük kıtası olan Afrika; yaklaşık 1,5 milyar insanlık nüfusu, çok sayıda ülkeye yayılan doğal kaynakları, genç nüfusu, geniş tarım alanları ve hızla büyüyen pazarlarıyla küresel sistemin en önemli merkezlerinden biri.
Buna rağmen dünya haritalarında Afrika'nın olduğundan daha küçük görünmesi, kıtanın fiziksel büyüklüğüne ilişkin algıyı da etkiliyor.
Başka bir ifadeyle mesele, “Afrika haritada küçük çizilmiş” demekten çok daha büyük.
Mesele, Afrika'nın dünyadaki yerinin nasıl görüldüğü.

HER HARİTANIN BİR KUSURU VAR
Haritacılar yıllardır bu soruna çözüm bulmaya çalışıyor. Ancak burada önemli bir gerçek var: Dünyanın küresel yüzeyini düz bir harita üzerinde aktarırken hem büyüklüğü hem şekli hem mesafeyi hem de yönleri aynı anda kusursuz biçimde korumak mümkün değil.
Bu nedenle farklı amaçlar için farklı projeksiyonlar geliştirildi.
2018'de geliştirilen Equal Earth (Eşit Dünya) projeksiyonu, kara parçalarının yüzölçümlerini daha doğru biçimde göstermeyi amaçlıyor. Bu haritada Afrika'nın gerçek büyüklüğü çok daha net ortaya çıkıyor.
Ancak bu kez de navigasyon açısından bazı avantajlardan vazgeçiliyor.
Peters projeksiyonu ise kara parçalarının birbirlerine göre büyüklüklerini daha doğru karşılaştırmayı hedefliyor. Fakat bunun karşılığında ülkelerin şekilleri ciddi biçimde bozuluyor.
Yani ortada tek bir “kusursuz dünya haritası” bulunmuyor.
Haritacılığın temel problemi de tam olarak burada ortaya çıkıyor:
Küreyi düzleştirdiğiniz anda bir şeyleri değiştirmek zorundasınız.

PEKİ NEDEN KUZEY HEP YUKARIDA?
Haritalardaki başka bir alışkanlık da dünyanın kuzeyin üstte, güneyin altta olduğu biçimde gösterilmesi.
Bu yönlendirme teknik olarak zorunlu değil. Güneyi üste alan haritalar da hazırlanabiliyor.
Bu durum özellikle Afrika açısından önemli. Çünkü alışılmış haritalarda Avrupa'nın üstte, Afrika'nın ise onun altında ve daha küçük görünmesi, kıtanın bilinçaltında daha “aşağıda” ve dolayısıyla daha önemsiz algılanmasına neden olabiliyor.
Oysa dünyanın bir “üstü” veya “altı” yok.
Bu, yalnızca haritayı hazırlayan kişinin tercihidir.

AFRİKA HARİTANIN NERESİNE BAKIYOR
Dünyanın merkezine hangi kıtanın konulduğu da algıyı etkileyebiliyor. Avrupa merkezli haritalar Avrupa'yı dünyanın doğal merkezi gibi gösterirken, farklı merkezlemeler Asya'yı, Afrika'yı veya Amerika kıtalarını öne çıkarabiliyor.
Birleşmiş Milletler'in kullandığı harita ise bu soruna farklı bir çözüm getiriyor. Kuzey Kutbu merkezli azimutal eşit uzaklık projeksiyonunda kıtalar bir merkezin çevresinde dairesel biçimde yer alıyor.
Ancak bu yöntemde de merkeze uzaklaştıkça şekil ve boyutlarda bozulmalar artıyor.
Yani haritaların bize söylediği önemli bir şey var:

DÜNYAYI NASIL ÇİZDİĞİNİZ, NASIL GÖRDÜĞÜNÜZÜ ETKİLER
Afrika'nın haritalardaki gerçek büyüklüğünün daha doğru gösterilmesi bu nedenle yalnızca teknik bir düzeltme değildir. Aynı zamanda yüzyıllar boyunca dünyanın belirli bölgelerini merkeze alan bakış açılarının yeniden sorgulanması anlamına geliyor.
Çünkü Afrika yalnızca haritada küçük gösterilen bir kıta değildir.
Afrika, dünyanın en büyük ikinci kıtasıdır.
Ve belki de artık mesele, Afrika'nın haritada ne kadar büyük göründüğünden çok, dünyanın Afrika'yı ne kadar büyük gördüğüdür.
HARİTALAR DÜNYAYI MI GÖSTERİYOR, ALGI MI ŞEKİLLENDİRİYOR?

Yüzyıllardır kullandığımız dünya haritaları, yalnızca ülkelerin ve kıtaların yerini göstermiyor. Aynı zamanda dünyayı nasıl algıladığımızı da şekillendiriyor. Özellikle Afrika’nın gerçek büyüklüğünün haritalarda yeterince yansıtılmaması, kıtanın dünya üzerindeki ekonomik, siyasi ve demografik ağırlığının da olduğundan küçük algılanmasına yol açabiliyor.
Bunun temel nedenlerinden biri, bugün hâlâ yaygın olarak kullanılan Mercator projeksiyonu.
Flaman haritacı Gerardus Mercator tarafından 1569’da geliştirilen bu haritanın temel amacı, denizcilerin okyanuslarda yön bulmasını kolaylaştırmaktı. Bu açıdan Mercator haritası önemli bir teknik başarıydı. Ancak bir kürenin yüzeyini düz bir zemine aktarmanın doğal sonucu olarak, kutuplara yaklaştıkça kara parçalarının boyutlarında ciddi bozulmalar meydana geliyor.
Bu nedenle ekvatora yakın Afrika, Güney Amerika ve Güneydoğu Asya gibi bölgeler gerçek büyüklüklerinden daha küçük görünürken, Avrupa’nın kuzeyindeki bölgeler ve Grönland olduğundan çok daha büyük algılanabiliyor.
En çarpıcı örnek ise Afrika ile Grönland arasındaki karşılaştırma.
Haritada birbirine yakın büyüklükte görünen iki kara parçasının gerçek yüzölçümleri arasında devasa bir fark bulunuyor. Afrika'nın yüzölçümü yaklaşık 30,4 milyon kilometrekare iken Grönland'ın yüzölçümü yaklaşık 2,2 milyon kilometrekare. Yani Afrika, Grönland'ın yaklaşık 14 katı büyüklüğünde.

MESELE SADECE HARİTA DEĞİL
Burada tartışma yalnızca teknik bir haritacılık meselesi olmaktan çıkıyor.
Kenyalı coğrafyacı Kioko Muendo'nun da dikkat çektiği üzere, haritalar insanların bir bölgeyi nasıl algıladığını etkileyebiliyor. Büyük gösterilen kara parçaları, bilinçaltında daha önemli; küçük gösterilenler ise daha önemsiz algılanabiliyor.
Bu durum Afrika açısından özellikle dikkat çekici.
Dünyanın ikinci büyük kıtası olan Afrika; yaklaşık 1,5 milyar insanlık nüfusu, çok sayıda ülkeye yayılan doğal kaynakları, genç nüfusu, geniş tarım alanları ve hızla büyüyen pazarlarıyla küresel sistemin en önemli merkezlerinden biri.
Buna rağmen dünya haritalarında Afrika'nın olduğundan daha küçük görünmesi, kıtanın fiziksel büyüklüğüne ilişkin algıyı da etkiliyor.
Başka bir ifadeyle mesele, “Afrika haritada küçük çizilmiş” demekten çok daha büyük.
Mesele, Afrika'nın dünyadaki yerinin nasıl görüldüğü.

HER HARİTANIN BİR KUSURU VAR
Haritacılar yıllardır bu soruna çözüm bulmaya çalışıyor. Ancak burada önemli bir gerçek var: Dünyanın küresel yüzeyini düz bir harita üzerinde aktarırken hem büyüklüğü hem şekli hem mesafeyi hem de yönleri aynı anda kusursuz biçimde korumak mümkün değil.
Bu nedenle farklı amaçlar için farklı projeksiyonlar geliştirildi.
2018'de geliştirilen Equal Earth (Eşit Dünya) projeksiyonu, kara parçalarının yüzölçümlerini daha doğru biçimde göstermeyi amaçlıyor. Bu haritada Afrika'nın gerçek büyüklüğü çok daha net ortaya çıkıyor.
Ancak bu kez de navigasyon açısından bazı avantajlardan vazgeçiliyor.
Peters projeksiyonu ise kara parçalarının birbirlerine göre büyüklüklerini daha doğru karşılaştırmayı hedefliyor. Fakat bunun karşılığında ülkelerin şekilleri ciddi biçimde bozuluyor.
Yani ortada tek bir “kusursuz dünya haritası” bulunmuyor.
Haritacılığın temel problemi de tam olarak burada ortaya çıkıyor:
Küreyi düzleştirdiğiniz anda bir şeyleri değiştirmek zorundasınız.

PEKİ NEDEN KUZEY HEP YUKARIDA?
Haritalardaki başka bir alışkanlık da dünyanın kuzeyin üstte, güneyin altta olduğu biçimde gösterilmesi.
Bu yönlendirme teknik olarak zorunlu değil. Güneyi üste alan haritalar da hazırlanabiliyor.
Bu durum özellikle Afrika açısından önemli. Çünkü alışılmış haritalarda Avrupa'nın üstte, Afrika'nın ise onun altında ve daha küçük görünmesi, kıtanın bilinçaltında daha “aşağıda” ve dolayısıyla daha önemsiz algılanmasına neden olabiliyor.
Oysa dünyanın bir “üstü” veya “altı” yok.
Bu, yalnızca haritayı hazırlayan kişinin tercihidir.

AFRİKA HARİTANIN NERESİNE BAKIYOR
Dünyanın merkezine hangi kıtanın konulduğu da algıyı etkileyebiliyor. Avrupa merkezli haritalar Avrupa'yı dünyanın doğal merkezi gibi gösterirken, farklı merkezlemeler Asya'yı, Afrika'yı veya Amerika kıtalarını öne çıkarabiliyor.
Birleşmiş Milletler'in kullandığı harita ise bu soruna farklı bir çözüm getiriyor. Kuzey Kutbu merkezli azimutal eşit uzaklık projeksiyonunda kıtalar bir merkezin çevresinde dairesel biçimde yer alıyor.
Ancak bu yöntemde de merkeze uzaklaştıkça şekil ve boyutlarda bozulmalar artıyor.
Yani haritaların bize söylediği önemli bir şey var:

DÜNYAYI NASIL ÇİZDİĞİNİZ, NASIL GÖRDÜĞÜNÜZÜ ETKİLER
Afrika'nın haritalardaki gerçek büyüklüğünün daha doğru gösterilmesi bu nedenle yalnızca teknik bir düzeltme değildir. Aynı zamanda yüzyıllar boyunca dünyanın belirli bölgelerini merkeze alan bakış açılarının yeniden sorgulanması anlamına geliyor.
Çünkü Afrika yalnızca haritada küçük gösterilen bir kıta değildir.
Afrika, dünyanın en büyük ikinci kıtasıdır.
Ve belki de artık mesele, Afrika'nın haritada ne kadar büyük göründüğünden çok, dünyanın Afrika'yı ne kadar büyük gördüğüdür.